ماوراء الطبيعى به طور كلى « صورتها » با يكديگر تضاد دارند و يكديگر را خنثى مىكنند . به طور كلى اصل « تضاد » غير از اصل « اجتماع ضدين » يا « اجتماع نقيضين » است . اجتماع نقيضين عبارت است از اجتماع سلب و ايجاب به مفهومى كه قبلًا توضيح داده شد « 1 » ، و اجتماع ضدين عبارت است از قبول كردن موضوع واحد دو عرض متضاد را در آن واحد ، اما تضاد عبارت است از اصل تنازع و خنثى كردن اشياء اثر يكديگر را ، و به عبارت ديگر اصل تنازع و جنگ در طبيعت . اين اصل از قديم‌ترين اصولى است كه بشر آن را كشف كرده است . بهتر است در اينجا به يكى از گفته‌هاى عارف معروف اسلامى ملاى رومى قناعت كنيم : مولوى مىگويد : اين جهان جنگ است چون كل بنگرى * ذرّه ذرّه همچو دين با كافرى آن يكى ذرّه همى پرّد به چپ * وان دگر سوى يمين اندر طلب جنگ فعلى جنگ طبعى جنگ قول * در ميان جزءها حربى است هول اين جهان زين جنگ قائم مىبود * در عناصر در نگر تا حل شود هر ستونى اشكنندهء آن دگر * استن آب اشكنندهء هر شرر پس بناى خلق بر اضداد بود * لاجرم جنگى شدند از ضرّ و سود هست احوالت خلاف يكدگر * هر يكى با هم مخالف در اثر فوج لشگرهاى احوالت ببين * هر يكى با ديگرى در جنگ و كين آن جهان جز باقى و آباد نيست * زانكه تركيب وى از اضداد نيست اين تفانى از ضد آيد ضد را * چون نباشد ضد ، نبود جز بقا اصل تضاد نه تنها مورد انكار نيست بلكه از اصول و اركان طبيعت و از شرايط پيدايش اشياء است . حكماى الهى مىگويند : « لولا التّضادّ ما صحّ الفيض عن المبدء الجواد » اگر تضاد نبود فيض ادامه نمىيافت ؛ يعنى براى ماده امكانات جديد رخ نمىداد و بالنتيجه صورتهاى جديد يافت نمىشد . دربارهء تأثير اصل تضاد از نظر حكمت الهى آنقدر مطلب زياد است كه امكان